Картошка ва помидор куяси –хавфли зараркунандалар!
Охирги йилларда айрим вилоятларда тарқалиши кузатилаётган картошка ва помидор куясига ўз вақтида курашилмаса, ҳосилнинг катта қисмига зарар етказиши мумкин.
Картошка куяси картошка, тамаки, бақлажон, помидор ва бошқа итузумдошлар оиласига кирувчи ўсимликларга катта зарар етказувчи хавфли ҳашарот ҳисобланади. Капалаги кичкина, оч кулранг тусда бўлади. Тинч ҳолатда қанотлари елкасига йиғилиб туради. Олдинги қанотларининг катталиги 12-15 мм атрофида. Эркагининг олдинги қанотлари урғочига нисбатан 2-2,5 мм кичикроқ бўлади. Олдинги ва ўрта оёқлари оч-кулранг, ташқи томони ва панжалари жигарранг тусда. Орқа оёқлари узун оч сарғиш ва панжалари жигарранг момиқлар билан қопланган.
Тухуми овал шаклда. Баъзан бир томони ботиқроқ бўлади. Эни 0,35-0,45 мм, узунлиги 0,8 мм катталикда бўлади. Янги қўйилган тухумлари оқ рангда камалаксимон товланиб туради. Қобиғи силлиқ бир томони тўрсимон. Вақт ўтиши билан тухум тўқ рангга киради ва қурт чиқишидан олдин қобиқдан кўриниб туради. Куя личинкаси умри давомида 4 ёшни ўтайди, личинка 11–26 кунгача ривожланади. Картошка куяси ҳаво харорати +40 С дан юқори бўлганда 7 кунда ривожланади. +270Слик ҳароратда зараркунанданинг ривожланиши 25 кунга чўзилади. Бир йилда 5-6 алод беради. Қулай шароитда картошка куяси йилига 11–13 тагача авлод бериши ҳам мумкин.
Картошка куяси кўчатларга ҳам, ўзини тутиб олган ўсимликларга ҳам зарар етказади, кўчатларнинг айрим баргларини ва баъзан бутун тупини қуритиб қўяди. Картошка куяси баъзан помидорнинг мевасига ҳам зарар етказиб, уни яроқсиз қилиб қўяди. Картошка куясининг капалаги экинларнинг баргидан ташқари юзароқдаги картошкасига ҳам зарар етказади. Қаттиқ зарарланган барглар қуриб, қўнғир тусга киради ва қовжираб ёрилиб кетади. Куя кўпайган далалар куйганга ўхшаб қолади. Кузда ўсимликларнинг учларидаги қўшни барглар кўпинча ўргимчк иплари билан бир-бирига ёпишиб қолади. Зарарланган картошка юзаси қурт киргандан бир неча кун кейин пушти доғ бўлиб қолади. Зарарланган помидор ва картошка аксаричяти чириб кетади.
Далада каротошка қазиб олингандан кейин, омборга куя личинкалари билан зарарланган тугунаклар олиб кирилса, 25-80 фоиз сақланаётган картошка тугунаклари нобуд бўлиши мумкин.
Картошка куясига қарши кураш чораларида зараркунанда тарқалган давлатлардан келаётган юк машиналари ва юкларни карантин текширувидан ўтказиб, транспорт воситаларини зарарсизлантириш муҳим рол ўйнайди. Итузумдошлар оиласига кирувчи ўсимликларни доимий назорат қилиб, текшириб туриш лозим. Зарарланган картошка поясини ўриб олиш ва йўқотиш керак. Даладан каротошкани тез йиғиштириб олиш ва олиб чиқиб кетиб, белгиланган тартиб қоидалар асосида картошка мевасини бром-метил билан зарарсизлнтириш лозим.
Экиш мақсадида сақланмоқчи бўлган уруғлик картошкани профилактика учун 3 тоннасига, 0,2-0,25 л Энтолучо 20 % эм.к. + 0,1л Энтосилан 20 % н.кук. препаратлари билан 150-200 л ишчи эритма тайёрлаб ишлов бериб 2 соат димлаб сўнг омборга олиб кириш лозим.
Картошка экилган майдонларда картошка куяси капалаги яхши уча бошлаганда ёки личинкаси зарари аниқланиши билан энтовант 15 % эм.к.препаратини 0,45-0,5 л/га меъёрида кечки салқинда 250-300 л ишчи эритма тайёрлаб ишлов бериш керак. Орадан 10-15 кун ўтказиб иккинчи ишловни энтовант 15 % эм.к. 0,4л/га ва энтолучо 20 % эм.к. 0,2 л /га ишлов ўтказиш керак.
Помидор куяси асосан помидор, картошка, бақлажон, ёввойи помидор ва тамаки экинларини зарарлайди. Бу ҳашаротнинг капалаги асосан кечқурун ҳаракатланади. Капалагининг узунлиги 8-10 мм бўлиб, қанотлари кулранг ялтироқ, олд томонида қора доғлар жойлашган. Урғочи капалак ўсимлик баргининг остки, устки ва ўсув нуқталарига 260 тагача тухум қўяди. Тухуми оч сариқ бўлиб, 0,36-0,22 мм келди. Тухумдан чиққан қуртлар оқиш кулранг, бош қисми қорамтир бўлади. Қуртлари 4 ёшни ўтаб ғумбакка айланади. Биринчи ёш қурт 1,0 мм 4-ёш қурт эса 7-8 мм катталикда бўлади. Ҳаво хароаратига қараб қуртлар 13-15 кунда тупроқ ва ғовак орасига ғумбакка кетади. Бир йилда 6-12 мартагача авлод бериб кўпаяди. Помидор куяси баргнинг (бир текисда) паренхима тўқималари билан озиқланиб, унинг орқа ва олд томонидаги эпидермис қатламинигина қолдиради. Айрим пайтларда баргни тўлиқ зарарламасдан бошқа баргларга ҳам кириб олиши туфайли уларнинг чиқарган ахлати ва турли хил касаллик туғдирувчи микроорганизмлар ҳисобига ўсимлик меваси чирий бошлайди.
Помидор куясига қарши кураш чораларида ўсимликнинг зарарли организмларига чидамлилигини ошириш учун минерал озуқа бериш, ўз вақтида суғориш, ўғитлаш, зарарланган ўсимликларни иссиқхонадан чиқариб, кўмиб ёки ёқиб юбориш, бегона ўтлардан (айниқса, итузумдошлар оиласига мансуб) тозалаш ва иссиқхонани дезинфекция қилиш ишларини амалга ошириш керак. Шунингдек, феромон тутқичлардан фойдаланиш (1 га майдонга 20 дона), заракунандага қарши капито, фуфанон, фокуми, изиом, вертимек каби инсектитцидлар билан кимёвий кураш чораларини ўтказиш ҳамда вегетация даври тугагандан сўнг тавсия этилган инсектицидлар билан ишлов бериб, йиғиб олинган ўсимлик қолдиқларини ёқиб юбориш керак.
Яна шуни ҳам таъкидлаш керакки, картошка ва помидор куясига қарши смарали кураш усулларидан бири – алмашлаб экишдир. Яъни бу йил памидор ёки картошка экилган майдонларга кейинги йил бу ўсимликларни экмаслик керак.
Наманган вилояти Ўсимликлар карантини
ва химояси бошқармаси Наманган туман булими инеспектори: Мамлакат Жураева