Мевали дарахтларнинг ривожланиши учун иссиқликнинг ўрни
Мевалидарахтларучунҳавоватупроқнингҳароратиниҳоятдакаттааҳамиятгаэгадир. Дарахтларнингҳарбирнавватурларинингўсиши, ривожланишиваҳосилинингшаклланишдавридабарчафизиологикжараёнлартупроқваҳавоҳароратинингмуайянмиқдоридаўтади. Наҳбирмевалидарахт тури ванавидауларнингмақбулўсишиваривожланишиучунўзигамоскеладиган паст, ўртачаваюқориҳароратмавжуд. Шуниқайдэтишкеракки, меваливарезавормевалиўсимликларнингичидаэнгкўписсиқҳароратталабқиладиганмеваларбуларсубтропиквацитруслиўсимликларҳисобланади. Буларнингўсиши, ривожланишиваҳосилэлементларинингшаклланишиучунфаолҳароратйиғиндисимуҳимомилларданбиридир.
Мамлакатимиздапарваришқилинадиганкўпгина паст ҳароратгамослашганмевалидарахтлардауларнингўсишисуткаликҳарорат +5°С бўлганидабошланади. Баргмевалидарахтлардафенологикўсушдаврининг (гуллаш, меватугиш, меваларнингшаклланишивапишиши, новдаларнингўсиши) ўтишиучунэнгмуқобилибуҳавоҳароратининг 15–30°С даражадабўлишидир.
Мевалидарахтларнингҳарбир тури ва нави учунталабқилинадиганмақбулҳароратмиқдорибўладиваҳавоҳароратигақарабдарахтларнингривожланишдаврлариваўсишфенофазалари, фотосинтез, транспирация, гуллаши, меваларинингпишиши, биокимёвийўзгаришларваозиқмоддаларнингўсимликларичидаҳаракатланишиҳамдамевалидарахтларда онтогенез ва филогенез даврида юз берадиганвабошқажараёнлардакетади.
Шуниқайдэтишлозимки, иссиқликтупроқдаўтадиганфизиккимёвийвамикробиологикжараёнларнингсамараливафаолўтишиучунзарур. Агар иссиқликҳадданташқарикўтарилибкетса, ўсимликдаўтадиганбиокимёвийжараёнлар, шу жумладан, фотосинтезнингкамайишигаолибкеладивапироварднатижада, ўсимликўсишданқоладиҳамдаайримҳолатлардатўлиқнобудбўлишиҳаммумкин.
Ўзбекистондапарваришқилинадиганбарчамевалидарахтлариссиқликкакўпроқкуртакларнингбўртиши, гуллашивачангланишдаврларидаталабчанбўлади. Агар будаврлардаҳавоҳарорати +14° +15°С дан паст бўлса, гулларнингчангланишиёмонўтиб, пироварднатижада, ҳосилдорликнингпасайишигаолибкелади.
Иссиқликни кўпроқ мевали дарахтлар ичида цитрус ўсимликлар, анжир, анор, хурмо, шафтоли, бодом, ёнғоқ, ўрик, беҳи ва гилос талаб қилади; нок, олхўри, олма, малина эса нисбатан камроқ талаб қилади.
Мевалидарахтлартурлариванавларинингиссиқликкабўлганталабиуларнингкелибчиқишмарказларигабоғлиқ. Юқориҳароратмевалидарахтларгакаттазараретказишимумкин, паст ҳароратҳамуларгажиддийзараретказади. Мевадарахтларинингтўқималаримузлабқолиб, натижадасовуқданзарарланади.
Қишгачидамлилик – ўсимликларнингноқулайқишкишароитларга (совуққа, тупроқнамлиги, шамоллар кучи ваҳоказо) чидайолишқобилиятидир.
Совуққачидамлилигибуўсимликларнингнисбатанунчаюқорибўлмаганҳароратлардаўсишиваҳосилберишқобилиятидир.
Мевалидарахтларниқишкисовуқлардансақлашучунўтказиладиган агротехник чора-тадбирларқуйидагилар: совуққачидамли тур, пайвандтагванавларнитанлашга, айниқса, кеч гуллайдиганнавлар; мевалидарахтларниқаттиқсовуқларгачидамлилигиниҳамҳисобгаолганҳолдамайдонларгажойлаштириш; кўпроқхашаки (уруғи) пайвандтагларгауланганнавларниқўллаш; суғоришваўғитлаштизиминиоқилонавасамаралифойдаланишдаазотлиўғитларнибоғларгамеъёрданкўпроқкиритмасликвасуғоришмеъёриниҳадданташқариоширмаслик; дарахтлардаҳосилливаўсувновдаларнитенгмутаносиблигиҳамдаўзвақтидамеваларнийиғиб-териболишкабиларданиборатдир.
Шунингдек, мевалидарахтларнингсовуқданзарарланишдаражасиуларнинг тур ванавхусусиятларигабоғлиқ. Тур ванавларнингсовуққачидамлилигиуларнингузоқвақтдавомидаҳосилқилганирсийхусусиятиҳисобланади.
Наманган вилоятиЎсимликлар карантин ва химояси бошкармаси: Усмонова Эхтибор
Ахмаджанов Шохизамон