Комсток қуртихавфли карантин зараркунандаси
Комстокқурти – PseudococcuscomstockiKuw. Тенгқанотлилартуркумининг, кокцидлар – Coccideaeкенжатуркумига, сўрувчиҳашаротларнингунғуборлиқуртлароиласигамансуббўлиб, хавфлиички
карантин ҳашаротдир. Комсток қуртинингватани Япония ва Хитой давлати бўлиб, Ўзбекистонхудудига 1939 йилдатуткўчатиорқаликирибкелган. КомстокқуртизараркунандасибугунгикундаРеспубликамизваҚорақалпоғистонРеспубликасидажами 5909,43 гамайдонгатарқалганлигианиқланган. Зарари: Комстокқуртиқишлоқхўжалигиэкинларинингўтахавфлизараркунандасибўлиб, 300 хилўсимликнизарарлайди. Мевалидарахтлардананор, беҳи, олма, нок, шафтоли, шунингдектутларгақаттиқзараркелтиради. Улардарахттанаси, шохларивабаргларидакатта-каттаколониябўлибжойлашадивадарахтширасинисўриболиб, унингдармониниқуритадиваўсишинизаифлаштиради. Кучлизарарлангандарахтлардашишларпайдобўлиб, ёшновдаларқурийдивабаргларитўкилади. Ҳосилдагимахсулотсифатипасайиб, ҳосилдорлигикамаяди.Комстокқурти тут дарахтигакаттазараркелтиради. Зарарланган тут баргларисарғаядивахазонгаайланибтўкилади. Комсток қуртинингчиқиндиси билан ифлосланган тутбарглариипакқуртиучунзарарлиҳисобланади.Анормевасинингкосачасикомстокқуртиваунингтухуминияхширивожланишидақўлкеладиваҳосилдорликникескинкамайтиради.Ташқитузилиши: Эркакваурғочизотлариташқитузилишибўйичакескинфарқланади. Урғочисияссишаклли, қанотсиз, камҳаракатваустиоқмумсимондоғлар билан қопланганбўлиб, 5 мм узунликдабўлади. Танасинингёнтомонида 17 жуфтмумсимонўсимталари бор, дум қисмисезиларлидаражадачўзинчоқбўлади. Мўйловларисаккизбўғинлибўлади.
Комсток қуртинингэркаги 1 жуфтшаффофқанотли, серҳаракат, ранги қизғиш-жигаррангтусда, узунлиги 1-1,5 мм, мўйловлари 10 бўғинли.Ҳаёткечириши: Ўзбекистондакомстокқуртибирйилдауч марта наслберади, қисмантўртинчи марта ҳамнаслтарқатади. Лекинсовуқтушиши билан тўртинчинаслқирилибкетади. Комсток қуртитухумбосқичидақишлайди. Бир урғочиқурт 250 дан 600 донага қадарсарғиш – зарғалдоқтусдагитухумнимумсимоноққопчиққаташлайди. Бу қопчиқниурғочиқуртнингмумажратувчибезлариясабчиқаради. Учинчинаслсентябр-декабройларидақишлашучунтухумташлайди. Бу мумсимонқопчиқларёздагилариганисбатансертуквазичроқбўлади. Бир авлодинингривожланишиҳароратгақараб 42 кундан 65 кунгачадавомэтади.
Тухумларитупроқнинг 5 см дан 16 см чуқурлигидавакамдан-камҳолларда 30 дан 40 см гача чуқурликдабўлади. Қишлайдигантухумларсовуққа жуда чидамлибўлади. Ҳарорати -300С бўладиганмамлакатларда (АҚШ нинг Пенсильвания, Огайо, Индиана штатларида) ҳамкомстокқуртитарқалган. Одатдакомстокқуртиоктябр-ноябройларидаҳамдарахтлардавауларнингяқинидаҳаракатчанбосқичдаёкитухумшаклида жуда кўптўпланади. Совуқтушиши билан қуртларваурғочиларибатамомҳалокбўлади. Қишгаташлангантухумларнингҳаммасиқирилибкетади. Фақатқишяхшикелиб, иссиқбўлганидагинатабиатдагикомстокқуртитухумлари 5-15 фоизсақланибқолади. Шунингучун, одатдакомстокқуртинингбиринчинасли жуда озбўлади. Қишлабчиққантухумданқуртчиқишдавритутнингкуртакланишивадастлабкибаргларипайдобўлишивақтигаяънитахминан март ойинингохириваапрелойинингбошларигатўғрикелади. Тухумданчиққанқуртлардастлабки 2-3 кун мобайнидамумсимонқопчиқдатуради, сўнграўрмалаб, баргларнингтаги, томирларибўйлабёпишиболади. Ҳароратваҳавонамлигикомстокқуртинингривожланишигатаъсирэтувчиасосийомилларҳисобланади.Агротехниккураш: Меваливаманзаралидарахтларнингқуриганшохларикесилиб, зарарланганновдалариолибташланади, дарахтлар эски пўстлоқларидантозаланади. Уларнингтанасиэртакўкламдақаттиқчўткаёрдамидатозаланади. Бегонаўтлардан холи қилиниб, дарахтларнингқаторораларига, поясинингатрофларига агротехник меваливаманзаралиишловберилади. Муайянтупроқ-иқлимшароитларигамоскеладигандарахттурлариванавлаританлабэкилади.Зараркунанданингкучлитарқалишиваривожланишихавфибўлганжойларгачидамлинавларниэкиштавсияэтилади.
Ўсимликкўчатлариниэкишданолдинерни минерал ўғитлар билан бойитишва агротехник қоидаларгариояқилганҳолдатайёрлашзарур.
Биологиккураш: Псевдафикусэнтомофагинибиолабораторияда дала шароитларидакўпайтириб, зараркунандамавжудбўлган тут дарахти, анор, анжирвабошқаэкинларгатарқатилади. Бунингучункуздамўмиёлашганкомстокқуртларинитабиатданйиғиштириболиб, лабораториягаолибкелинадивасовутгичларда -3 дан +60 гача бўлганшароитдабаҳоргачасақланади. Март-апрелойларидаэсақайтадантабиатга, комстокқуртитарқалгандарахтларгақўйибюборилади.Кимёвийусулёрдамидазараркунандаларгақаршимевалидарахтваэкинларгақуйидагиинсектицидлар билан ишловберилади:Багира 20% с.э.к. 0,5 л/га, Дифен Супер 55% н.кук. 0,15-0,25кг/га препаратлариўсимликнингўсувдавридапуркалади. Алипро 950 г/л эм.к.10-15 л/га, Овипрон 2000 эм.к.(800г/л) 10-15 л/га препаратлариўсимликнинггуллагунигачаёкигуллашидансўнгпуркалади. Препарат №30 76% н.э. 40-100 л/га эртабахордадарахтларкуртакёзгунчапуркалади.Карантинкураштадбирлари: Комсток қуртиўчоқларинитопиш, тарқалишчегарасинибелгилашҳамдақаршикурашмиқёсинианиқлашучунмутахассисларҳарйили тут, аноркўчатлариҳамдабошқадарахтва дала экинлари, бегонаўтларникўзданкечирадилар.Карантингаолинганҳудуддахўжалик, ташкилот, корхонараҳбарлари шу зараркунандагақаршикурашиштадбирлариниўзвақтидаватўлақилишларидаркор.а)пайвандқилинадиган тут вабошқамевали, манзаралидов-дарахтларкомстокқурти билан зарарланмаганучасткалардангинаолибтайёрланишикерак;б)комстокқурти билан зарарланмагантуманларга тут баргиолибборилишигайўлқўйилмайди;в) зарарланганзонаданбошқахўжаликларга, туман, шаҳар, вилоятларгакўчатҳамдаўсимликларданолинадиганбошқамаҳсулотларўсимликларкарантинидавлатхизматиорганлариберадиган карантин сертификатлариасосида, карантин қоидаларигариояқилганҳолдаюборилади;г) комстокқурти карантин остигаолинганҳудудлардаянгикўчатзорлар, тутзорлар, боғлар, токзорлар, анорзорларфақатўсимликларкарантинидавлатхизматиорганларинингрухсатибилангинабарпоқилинишишарт.Юқоридагичора-тадбирларниамалгаоширишдасифатлиҳамдаўзвақтидаташкилэтиш, экинларникомстокқуртиданхимояқилишнинггаровибўлибҳизматқилади.
Наманган вилоятиЎсимликлар карантин ва химояси бошкармасиНаманган туманинспекторлари:Кодиров Гуломжон
Эгамбердиев Анваржон




